Politiek: een roerig jaar

Zo eens in de acht jaar wordt het land opgeschrikt door een politieke aardverschuiving met bijbehorend spektakel.

© NU.nl/Gera Nieland

De komst van Paars in 1994, de Fortuyn-revolte in 2002. Afgelopen jaar was weer zo'n jaar. De ruzie in de coalitie en de val van Balkenende IV, de winst van de PVV bij de verkiezingen en persoonlijke drama's bij het CDA. Een chronologisch overzicht.

Rapport-Davids

Al op de eerste dag na het kerstreces staat het kabinet-Balkenende IV op springen. Het langverwachte rapport van de commissie-Davids naar de besluitvorming rond de oorlog in Irak is zeer kritisch over het optreden van premier Balkenende indertijd.

De premier laat in een persconferentie weten zich niet in de kritiek te herkennen, maar dat is tegen de zin van coalitiepartner PvdA. De sociaal-democraten laten weten dat hij niet namens de PvdA-bewindspersonen heeft gesproken en eisen een nieuwe reactie.

Een dag later erkent Balkenende in een schriftelijke reactie dat bij de inval een 'adequater volkenrechtelijk mandaat nodig was geweest'.

In het daaropvolgende debat, dat tot diep in de nacht zou duren, laat Balkenende weten dat hij het met de kennis van nu toen anders zou hebben gedaan.

Begin februari laat het kabinet weten veel kritiek van de commissie te erkennen.

Uruzgan

Op de dag dat de gelederen rond de Irak-crisis gesloten worden breekt opnieuw een rel uit. De NAVO vraagt Balkenende per brief om een verlengde missie met politietrainers in Uruzgan.

De PvdA wil echter onder geen beding dat er Nederlandse militairen in Uruzgan blijven. Ook in het geval van een trainingsmissie zijn die echter nodig. PvdA-Kamerlid Van Dam stelt dat het NAVO-verzoek retour afzender kan.

De ruzie in het kabinet bereikt de oppervlakte als PvdA-leider Bos stelt verbaasd te zijn over de komst van het verzoek. Volgens hem was het standpunt van de PvdA duidelijk. Minister van Buitenlandse Zaken Verhagen reageert gepikeerd. Volgens hem is alles goed afgestemd. Bos houdt het later op een 'misverstand'.

Val kabinet

Een week later barst de bom definitief. Na een fel nachtelijk debat over Irak blijft Balkenende overeind, maar een dag later wijst de PvdA de NAVO-brief definitief af. Tot irritatie van coalitiepartners ChristenUnie en CDA.

Weer een dag later volgt wederom tot diep in de nacht een lang kamerdebat over de kabinetscrisis, waarbij geen sprake meer is van communicatie tussen Bos en Balkenende. De premier noemt de uitlatingen van de PvdA'er 'prematuur'. Bos blijft bij zijn woorden.

De ochtend daarop vangt de ministerraad aan waarbij definitief over het verzoek van de NAVO besloten moet worden. Na een vergadering die tot na vier uur 's nachts duurt blijken PvdA en CDA elkaar niet te hebben gevonden. Het vierde kabinet-Balkenende is gevallen.

Rouvoet (ChristenUnie) staat de pers te woord na de val van het kabinet.
Foto: NUfoto/Bob van Keulen

Gemeenteraadsverkiezingen

Bij de gemeenteraadsverkiezingen, anderhalve week na de kabinetsval, verliest de PvdA zwaar ten opzichte van vier jaar geleden. In Den Haag blijft de partij de PVV net voor. In Almere is de PVV de grootste partij.

Wilders op campagne in Haarlem. Foto: NUfoto/Michel van Bergen

De SP moet eveneens fors aan raadszetels inleveren. Een dag later maakt Agnes Kant haar aftreden als partijleider bekend. Zij wordt even later opgevolgd door Emile Roemer.

Vertrek Bos

Anderhalve week na de gemeenteraadsverkiezingen geeft Wouter Bos er de brui aan. Hij wil meer tijd voor zijn gezin en trekt zich helemaal terug uit de politiek. Hij draagt zelf de Amsterdamse burgemeester Job Cohen aan als zijn opvolger.

Kamerverkiezingen

De hoge verwachtingen die de PvdA heeft van Cohen worden getemperd als blijkt dat hij tijdens debatten en interviews moeite heeft met de economische materie. Ook maakt de partij fouten in het verkiezingsprogramma, waarvoor Cohen zijn excuses aanbiedt.

Mark Rutte (VVD) tijdens het Premiersdebat in Amsterdam. 
Foto: NUfoto/Alphons Nieuwenhuis

In de debatten doet Roemer (SP) het opvallend goed. Rutte profiteert van de economie als belangrijkste campagnethema en Balkenende slaagt er niet in de peilingen ten gunste van het CDA te laten omslaan.

Velen verwachtten een winst voor Wilders, maar dat hij op 9 juni van 9 naar 26 zetels gaat had geen enkele opiniepeiler voorspeld. Hij spreekt van een 'glorieuze dag'.

Femke Halsema (Groen Links) bij het verkiezingsdebat in Paradiso.
Foto: NUfoto/Jos van Zetten

De verkiezingen blijven spannend tot diep in de nacht. Uiteindelijk blijkt de VVD nipt de grootste partij met 31 zetels, de PvdA blijft steken op 30.

Het CDA verliest 20 zetels en komt uit op 21. Dezelfde avond maakt Balkenende bekend dat hij zich terugtrekt uit de politiek.

Balkenende heeft zich inmiddels teruggetrokken uit de politiek.
Foto: NUfoto/Els Bax

Formatie

Om coalitie-onderhandelingen met VVD en CDA mogelijk te maken laat Wilders al na één dag zijn belofte vallen dat de AOW-leeftijd niet verhoogd zal worden.

De onderhandelingen gaan echter niet door, omdat CDA-fractievoorzitter Verhagen het niet ziet zitten. In de verdere snuffelrondes onder leiding van VVD'er Rosenthal komen verder Paars-plus (VVD, PvdA, GroenLinks, D66) en een middenkabinet (VVD, PvdA, CDA) voorbij.

Rosenthal adviseert de koningin twee informateurs van VVD en PvdA aan te stellen voor een kabinet uit het brede midden. Beatrix benoemt echter Tjeenk Willink. Die concludeert na een reeks gesprekken dat er gekeken moet worden naar een paars-pluscoalitie. Rosenthal en Wallage worden informateurs.

Na zo'n drie weken radiostilte blijkt de formatiepoging te zijn mislukt. Cohen kan niet leven met de piketpalen van Rutte. De VVD-leider vond op zijn beurt de bezuinigingsinspanningen van Cohen te mager.

Vervolgstappen

Direct na het mislukken van paars-plus gaat informateur Lubbers de vervolgstappen onderzoeken. Midden tijdens zijn gesprekken met fractieleiders kondigt hij echter plotseling aan dat er geen andere opties zijn voor een rechtse samenwerking is uitgezocht. Hij vraagt Verhagen informele gesprekken te voeren met Rutte en Wilders over een gedoogconstructie.

Verhagen, Wilders en Rutte voeren gesprekken. Foto: NUfoto/Gera Nieland

Een week later, het is inmiddels eind juli, maken de drie bekend inderdaad onderhandelingen te willen starten. Opstelten wordt informateur.

Terwijl de onderhandelingen vorderen roeren steeds meer CDA-leden zich. Veel zien niets in de samenwerking met de PVV.

Eind augustus stapt onverwacht Klink op als onderhandelaar. Uit een uitgelekte brief blijkt dat hij vreest dat het CDA steeds in de verdediging zal worden gedrukt door een samenwerking met de PVV aan te gaan.

Twee dagen van crisis op de CDA-fractie volgen. Kamerleden Koppejan en Ferrier steunen Klink. Uiteindelijk wordt besloten om door te onderhandelen, maar dan hoeft het voor Wilders niet meer.

Mislukt

De formatie lijkt mislukt. Opstelten heeft zijn eindverslag ingeleverd en Tjeenk Willink is weer aan de slag als informateur. Maar zodra Klink alsnog de fractie verlaat wil Wilders alsnog verder onderhandelen.

Eind september ligt er dan eindelijk een onderhandelingsresultaat. Verhagen heeft echter een monstervergadering in het Hilton-hotel met zijn fractie nodig om instemming te krijgen. Die krijgt hij uiteindelijk niet helemaal. Ferrier en Koppejan willen het congres afwachten.

Op 2 oktober stemt het CDA-congres in met het akkoord, ondanks felle tegenstand van prominenten als Hirsch Ballin, De Jong en Van Agt. De week erop stemmen Ferrier en Koppejan in met het akkoord, maar zeggen het kabinet kritisch te zullen volgen.

Na nog een aantal weken 'poppetjes' zoeken staat het kabinet uiteindelijk op 14 oktober op het bordes.

Niet iedereen is blij met het rechtse kabinet. Foto: NUfoto/Jos van Zetten

PVV-perikelen

Drie PVV-kandidaten vielen voor de verkiezingen om uiteenlopende reden af, na de verkiezingen had Wilders ook nogal wat te stellen met zijn fractiegenoten.

Eric Lucassen bleek bijvoorbeeld zijn buurt te hebben geterroriseerd en een relatie te hebben met een minderjarige ondergeschikte bij Defensie.

Hernandez schikte een handgemeen met het Openbaar Ministerie, Sharpe stapte op nadat bleek dat hij met zijn bedrijf enorme boetes heeft gekregen voor misleiding.

Verder bleek Van Bemmel fraude te hebben gepleegd en had De Mos gelogen over zijn verleden in het onderwijs.

Halsema weg

Op de dag na het laatste debat in de Tweede Kamer treedt Femke Halsema per direct terug uit de politiek. Ze wordt opgevolgd door Jolande Sap.

Daarmee eindigt het meest roerige politieke jaar sinds 2002 in stijl. Schuddend op zijn grondvesten. Nog nooit snakten de Binnenhofbewoners zo naarstig naar een welverdiende kerstbreak.